Geosite 14-16 Ankeveen ©

Ankeveen is een kenmerkend dorp in het landschap van het veenweidegebied. Maar plots zien we daar een boerderij en een kerk op een hoogte staan. Zijn die natuurlijk, of heeft de mens ze opgeworpen? En waarom liggen er overal sloten langs de weg, behalve nabij de protestantse kerk?

verdronken landschappen

Verdronken landschappen
Om het huidige landschap van Ankeveen te begrijpen, moeten we terug in de tijd. Aan het einde van de laatste ijstijd heerste hier een zeer koud en droog klimaat. Op grote schaal kwamen zandverstuivingen voor. Het zand werd immers niet door begroeiing vastgehouden. Aan de flanken van de heuvels van het Gooi zette de wind langgerekte, globaal noord-zuidgerichte duinen af.
Die ondergrond werd de basis voor het veenmoeras dat zich in warmere perioden die volgden daarover kon uitbreiden. Geleidelijk ‘verdronk’ het landschap, tot de meeste duinen onder een veenpakket verborgen waren.

Ontginnen van het veen
In de volle en late middeleeuwen werden op grote schaal veengebieden in West-Nederland ontwaterd, verkaveld en als agrarisch land in gebruik genomen. Die ingebruikname gebeurde vaak vanaf een rechte lijn in het landschap, die we ‘ontginningsas’ noemen (figuur 1). Daarbij moeten we denken aan een weg, met daarlangs een watergang (wetering).
Veelal was het een wat beter begaanbaar stuk land. Daarop werden haaks sloten ter ontwatering gegraven. Zo’n ontginningsas was hier de weg Stichts End/Hollands End, die deels op een zandrug ligt. Waar nodig werden aan de zij- en achterkant van een ontgonnen stuk moeras zij- en achterkaden aangelegd, als het waterbeheer van de nieuwe ontginning daarom vroeg. De Stichtse of Dammerkade is zo’n zijkade, de Oude Gooch een achterkade.

ontginnen van het veen

Verschijnend zand
Veen dat in contact komt met zuurstof ‘vervliegt’ (zie basistekst ‘veen’). Het maaiveld daalt daardoor, en zandruggen die vroeger onder het veen verborgen gingen, komen dan tevoorschijn. Dat zien we heel duidelijk in Ankeveen terug. In of vóór de 16e eeuw werd op een zandrug waarover de ontginningsas lag, een kerk gebouwd. Deze ligt nog altijd iets hoger in het landschap dan de omgeving (figuur 2). Hetzelfde geldt voor de boerderij Ingelenburg. Ook de begraafplaatsen zijn bewust op deze drogere hoogte gelegd. Aan het grondgebruik herkennen we dus nog de aard van de ondergrond.

Turfwinning

turfwinning
Vanaf 1775 werd het veen in grote delen van het gebied weggegraven om in gedroogde toestand als brandstof te dienen: turf (zie basistekst ‘brandstof’). Er werd zelfs gegraven op plekken waar het veen te dun was, wat eigenlijk niet mocht. Uiteindelijk ontstond er een karakteristiek patroon van legakkers en petgaten (zie geosite 13) (figuur 3). Afkalving door golfslag bleef beperkt. Dat kwam doordat het water hier relatief ondiep is. Het contrast in het landschap tussen uitgeveende delen en delen waar het zand boven het veen uitstak werd hierdoor nog duidelijker. In de dorpskern zien we aan verschillende fenomenen dat we hier met zand te maken hebben. Naast de hogere ligging is dat het ontbreken van bermsloten langs de hoofdweg en het om de hoogte afbuigen van een slotenpatroon (figuur 4).

Schade door ontwatering

ontwatering
De interactie tussen de mens en het landschap komt duidelijk naar voren uit de schade aan de kerk. Door ontwatering en zakken van het omliggende veen raakte de zestiende-eeuwse kerk van Ankeveen beschadigd. In 1830 moesten daardoor de kerktoren en het koor van de kerk worden gesloopt. De droogmaking van de Horstermeer zorgde er een halve eeuw later voor dat ook het schip gesloopt moest worden. Het huidige kerkgebouw dateert uit 1907.

Opgesomd: wat herkennen we nog?

  • De landschappelijke hoogte waarop de kerk staat; alleen aan de noordoostzijde gedeeltelijk afgegraven.
  • De huidige kerk dateert uit 1907. Bij de kerk ligt nog een kerkhof. De aanwezigheid van de huidige kerk is een direct gevolg van het bemalen van de omgeving en mogelijk de turfgraverij van Ankeveen en het droogmaken van het Horstermeer, waardoor de funderingen van de oude kerk droog kwamen te staan en sloop onvermijdelijk werd.
  • De afbuigende sloten om de hoogte zijn nog aanwezig en vanaf de straat herkenbaar. Daaraan gerelateerd is te zien dat er bij de hoogte van kerk en kerkhof juist geen sloten langs de weg lopen, zoals elders in Ankeveen wel.
  • Het Bergse Pad met Ankeveensche Vaart als combinatie van vaart met (kerken?)pad.
  • Het patroon van legakkers en trekgaten, en het deels open, deels gesloten karakter van het veengebied.
  • Het verschil in een waterrijk westelijk deel en waterarmer oostelijk deel door het verschil in diepte van de zandondergrond.
  • Het niet-verveende landschap in het oostelijk deel van Hollands Ankeveen.
  • Het aanwezige dekzandreliëf dat plaatselijk door de veenbodem heen omhoog komt.

Beheerder: o.a. Natuurmonumenten www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/ankeveense-plassen